જન્મ 15/10/1914 - અવસાન 29/08/2001

જીવન પરિચય

મનુભાઈ પંચોળીનો જન્મ 15 ઓક્ટોબર 1914ના રોજ ગુજરાતના મોરબી જિલ્લાના પંચાસિયા ગામમાં થયો હતો. તેમણે તેમનું પ્રાથમિક શિક્ષણ તિથવા લુંસરથી પૂર્ણ કર્યું હતું. જ્યારે તેઓ વાંકાનેરમાં અભ્યાસ કરી રહ્યા હતા ત્યારે 1930માં સબમિન કાયદાભંગ (મીઠાના સત્યાગ્રહ) ચળવળમાં ભાગ લેવા માટે તેમણે અભ્યાસ છોડી દીધો હતો. તેમને સાબરમતી, નાસિક અને વિસામુરમાં જેલમાં પૂરવામાં આવ્યા હતા. તેમણે 1932માં ભાવનગરની 'દક્ષિણામૂર્તિ' શૈક્ષણિક સંસ્થામાં રેક્ટર તરીકે કારકિર્દીની શરૂઆત કરી અને ત્યારબાદ 1938માં અંબાલા ખાતે 'ગ્રામદક્ષિણામૂર્તિ'માં પ્રાધ્યાપક તરીકે જોડાયા. 1942ની 'હિંદ છોડો આંદોલન' ચળવળ દરમિયાન પણ તેમની ધરપકડ કરવામાં આવી હતી અને તેમને ભાવનગરની જેલમાં રાખવામાં આવ્યા હતા. તેમણે 1948માં ભાવનગર રાજ્યના શિક્ષણ મંત્રી તરીકે સેવા આપી હતી. તેમણે 1953માં સાણોસરા ખાતે નાનાભાઈ ભટ્ટ સાથે મળીને 'લોકભારતી ગ્રામવિદ્યાપીઠ' સંસ્થાની સહ-સ્થાપના કરી હતી. તેમણે બારડોલીના વરદ ગામના પાટીદાર પરિવારની પુત્રી વિજયાબેન પટેલ સાથે લગ્ન કર્યા હતા, જેઓ 25 એપ્રિલ 1995ના રોજ અવસાન પામ્યા હતા.

તેઓ 1967થી 1971 સુધી ગુજરાત વિધાનસભાના સભ્ય રહ્યા હતા અને 1970માં શિક્ષણ મંત્રી તરીકે સેવા આપી હતી. 1975માં કટોકટી (ઇમરજન્સી) દરમિયાન તેમની ધરપકડ કરવામાં આવી હતી. તેમણે 1981થી 1983 સુધી 'ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ'ના પ્રમુખ તરીકે સેવા આપી હતી. તેમણે 1991થી 1998 સુધી 'ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમી'ના અધ્યક્ષ તરીકે પણ સેવા આપી હતી.

કિડનીની બિમારીના કારણે 29 ઓગસ્ટ 2001ના રોજ સાણોસરા, ભાવનગર, ગુજરાત ખાતે તેમનું અવસાન થયું.

સાહિત્યિક પ્રદાન

મનુભાઈ પંચોળીને ગુજરાતી સાહિત્યના મહાન નવલકથાકારોમાં ગણવામાં આવે છે. તેઓ મહાત્મા ગાંધીથી પ્રભાવિત હતા અને તેમના લેખન તેમજ જીવનમાં પણ ગાંધીવાદી વિચારો અને માર્ગોનું અનુસરણ કરતા હતા.

મનુભાઈ પંચોળી દ્વારા લખાયેલી નવલકથાઓમાં ઝેર તો પીધાં છે જાણી જાણી (1952), સોક્રેટીસ (1974), બંધન અને મુક્તિ (1938), બંદીઘર (1939), દીપનિર્વાણ (1944) અને પ્રેમ અને પૂજા (1939)નો સમાવેશ થાય છે, જેમાંથી 'ઝેર તો પીધાં છે જાણી જાણી' અને 'સોક્રેટીસ'ને ઉત્કૃષ્ટ ક્લાસિક નવલકથાઓ ગણવામાં આવે છે. 'દીપનિર્વાણ' એ પ્રાચીન ભારતમાં મગધ સામેના બળવા વિશેની ઐતિહાસિક નવલકથા છે.

તેમના નાટકોનો સંગ્રહ આ નામોથી પ્રકાશિત થયો છે: પરિત્રાણ (1967), અઢારસો સત્તાવન (1935), જલિયાવાલા (1934) અને અંતિમ અધ્યાય (1983). 'મારી વાચનકથા' (1969) અને 'વાગીશ્વરી ના કર્ણફૂલો' (1963) એ તેમના વિવેચનાત્મક લેખોના સંગ્રહો છે. તેમના પુસ્તકો 'આપણો વારસો અને વૈભવ' (1953), 'ત્રિવેણી તીર્થ' (1955), 'ધર્મચક્ર પરિવર્તન' (1956), 'રામાયણ નો મર્મ' (1963), 'લોકશાહી' (1973), 'મહાભારત નો મર્મ' (1978) અને 'સર્વોદય અને શિક્ષણ' (1974) ભારતીય સંસ્કૃતિના વિવિધ પાસાઓ સાથે સંબંધ ધરાવે છે.

ઉપેન્દ્ર ત્રિવેદી દ્વારા દિગ્દર્શિત ગુજરાતી ફિલ્મ 'ઝેર તો પીધાં જાણી જાણી' (1972)માં તેમની ઉત્કૃષ્ટ નવલકથા પર રૂપાંતરણ કરવામાં આવ્યું હતું. તેમની નવલકથા 'સોક્રેટીસ'નો 1987માં સુશીલા જોશી દ્વારા હિન્દીમાં 'સુકરાત' (Sukrat) તરીકે અનુવાદ કરવામાં આવ્યો હતો.

એવોર્ડસ

તેમને 1964માં 'રણજિતરામ સુવર્ણ ચંદ્રક', 1975માં 'સોક્રેટીસ' માટે 'સાહિત્ય અકાદમી પુરસ્કાર' અને 1987માં 'ઝેર તો પીધાં છે જાણી જાણી' માટે 'ભારતીય જ્ઞાનપીઠ મૂર્તિદેવી પુરસ્કાર' મળ્યા હતા. જાહેર બાબતોમાં તેમના પ્રદાન માટે તેમને 1991માં 'પદ્મ ભૂષણ'થી સન્માનિત કરવામાં આવ્યા હતા. તેમને તેમના પુસ્તક 'કુરુક્ષેત્ર' માટે 1997માં 'સરસ્વતી સન્માન' અને 1996માં 'જમનાલાલ બજાજ એવોર્ડ' પણ પ્રાપ્ત થયો હતો.