આ પુસ્તક વિશેની મુખ્ય અને ટૂંકી માહિતી નીચે મુજબ છે:
1. પૃષ્ઠભૂમિ અને લેખન
લેખન સમય અને સ્થળ: ગાંધીજીએ આ પુસ્તક ૧૯૦૯ માં લંડનથી દક્ષિણ આફ્રિકા પાછા ફરતી વખતે 'કિલડોનન કેસલ' (Kildonan Castle) નામની જહાજ/સ્ટીમરની મુસાફરી દરમિયાન લખ્યું હતું.
ઝડપી લેખન: તેમણે મૂળ ગુજરાતીમાં આ પુસ્તક ૧૦ દિવસમાં જ પૂરું કર્યું હતું. જમણો હાથ થાકી જતાં તેમણે ડાબા હાથે પણ લેખનકાર્ય ચાલુ રાખ્યું હતું!
સંવાદ શૈલી: આ આખું પુસ્તક 'વાચક' અને 'સંપાદક' (ગાંધીજી પોતે) વચ્ચેના પ્રશ્નોત્તરી/સંવાદ સ્વરૂપમાં લખાયેલું છે.
2. મુખ્ય વિષયવસ્તુ અને વિચારો
સ્વરાજનો સાચો અર્થ: ગાંધીજીના મતે 'સ્વરાજ' એટલે માત્ર અંગ્રેજોને ભારતમાંથી હાંકી કાઢવા એટલું જ નહીં, પરંતુ અંગ્રેજી સંસ્કૃતિ અને તેની ગુલામીમાંથી મુક્ત થઈને પોતાના મન અને આત્મા પર શાસન (આત્મનિયંત્રણ) મેળવવું.
આધુનિક સભ્યતાની સમીક્ષા: આ પુસ્તકમાં ગાંધીજીએ આધુનિક/પશ્ચિમી યાંત્રિક સંસ્કૃતિની આકરી ટીકા કરી છે. તેમણે મશીનો, રેલવે, વકીલાત અને પશ્ચિમી ડાક્ટરી પદ્ધતિઓ સામે પોતાના ક્રાંતિકારી વિચારો રજૂ કર્યા છે.
સત્યાગ્રહ અને અહિંસા: સશસ્ત્ર ક્રાંતિ કે હિંસાના માર્ગે મળેલું સ્વરાજ નકામું છે; અહિંસક સત્યાગ્રહ અને આત્મબળ જ સાચા સ્વરાજની ચાવી છે તેવો આગ્રહ વ્યક્ત કર્યો છે.
3. ઐતિહાસિક મહત્વ અને પ્રતિબંધ
અંગ્રેજ સરકાર દ્વારા પ્રતિબંધ: આ પુસ્તકની દેશભક્તિ અને ક્રાંતિકારી વિચારોની તીવ્ર અસર જોઈને અંગ્રેજ સરકારે ૧૯૧૦ માં તેના પર પ્રતિબંધ મૂક્યો હતો. તે પછી ગાંધીજીએ પોતે જ તેનો અંગ્રેજી અનુવાદ 'Indian Home Rule' નામે પ્રકાશિત કર્યો હતો.
ગાંધીવાદી ચિંતનનો પાયો: ગાંધીજીએ જીવનના અંત સુધી એ વાત દોહરાવી હતી કે તેમની તમામ પ્રવૃત્તિઓ અને વિચારોનું બીજ આ નાનકડી પુસ્તિકા 'હિંદ સ્વરાજ' માં રહેલું છે.
00 Comments
Loading reviews...